Qëndrimi i Perëndimit ndaj çështjes së religjionit

Duke u përballur me këtë zhvillim në shekullin e njëzetë të erës sonë të krishterë, bota perëndimore qëndron mbi trashëgiminë e së drejtës romake, mbi pasuritë e etikës judeo-kristiane të mbështetura në metafizikë dhe mbi idealin e të drejtave të patjetërsueshme të njeriut. Me ankth ajo i shtron vetes pyetjen: si mund të ndalet ose të kthehet mbrapsht ky zhvillim? Është e kotë të stigmatizohet diktatura socialiste si utopike dhe të dënohen parimet e saj ekonomike si të paarsyeshme, sepse, së pari, Perëndimi kritikues flet vetëm me veten e vet, argumentet e tij dëgjohen vetëm në këtë anë të Perdes së Hekurt dhe, së dyti, çdo parim ekonomik mund të vihet në zbatim, për aq kohë sa je i gatshëm të pranosh sakrificat që i kërkon. Mund të realizosh çdo reformë shoqërore dhe ekonomike që dëshiron nëse, si Stalini, lejon që tre milionë fshatarë të vdesin nga uria dhe ke në dispozicion disa milionë punëtorë të papaguar. Një shtet i tillë nuk ka kriza shoqërore apo ekonomike për t’u frikësuar. Për sa kohë që pushteti i tij mbetet i paprekur – domethënë, për sa kohë që ekziston një trup policor i disiplinuar dhe i ushqyer mirë – ai mund të ruajë ekzistencën e vet për një kohë të pacaktuar dhe ta rrisë fuqinë e tij pa kufi. Në përputhje me normën e lartë të lindshmërisë, ai mund të shtojë pothuajse sipas dëshirës numrin e punëtorëve të papaguar për të konkurruar me rivalët e vet, pa marrë parasysh tregun botëror, i cili në masë të madhe varet nga pagat. Një rrezik real mund t’i vijë vetëm nga jashtë, përmes kërcënimit të një sulmi ushtarak. Por ky rrezik zvogëlohet çdo vit, së pari sepse potenciali ushtarak i shteteve diktatoriale po rritet vazhdimisht dhe, së dyti, sepse Perëndimi nuk mund t’i lejojë vetes të zgjojë nacionalizmin dhe shovinizmin e fshehur rus apo kinez me një sulm që do t’ua devijonte përpjekjet e tyre të qëllimmira drejt një rrjedhe të gabuar në mënyrë të pashpresë. 
    Nga sa mund të shihet, mbetet vetëm një mundësi: një shembje e pushtetit nga brenda, e cila megjithatë duhet lënë të ndjekë zhvillimin e vet të brendshëm. Çdo mbështetje nga jashtë, për momentin, do të kishte pak efekt, duke pasur parasysh masat ekzistuese të sigurisë dhe rrezikun e reagimeve nacionaliste. Shteti absolut disponon një ushtri misionarësh fanatikë për të zbatuar vullnetin e tij në politikën e jashtme, dhe këta, nga ana e tyre, mund të mbështeten në një kolonë të pestë që gëzon azil të garantuar nga ligjet dhe kushtetutat e shteteve perëndimore. Për më tepër, bashkësitë e besimtarëve, shumë të fuqishme në disa vende, e dobësojnë ndjeshëm aftësinë vendimmarrëse të qeverive perëndimore, ndërkohë që Perëndimi nuk ka mundësi të ushtrojë një ndikim të ngjashëm mbi rivalët e tij, ndonëse me gjasë nuk gabojmë duke supozuar se ekziston një shkallë e caktuar opozite mes masave në Lindje. Gjithmonë ka njerëz të ndershëm dhe dashamirës të së vërtetës, për të cilët gënjeshtra dhe tirania janë të neveritshme, por nuk mund të gjykohet nëse ata ushtrojnë ndonjë ndikim vendimtar mbi masat nën regjimet policore.*
    Në këtë situatë shqetësuese, në Perëndim shtrohet vazhdimisht pyetja: çfarë mund të bëjmë për t’iu kundërvënë këtij kërcënimi nga Lindja? Edhe pse Perëndimi ka një fuqi industriale të konsiderueshme dhe një potencial të madh mbrojtës, nuk mund të kënaqemi me këtë, sepse e dimë se as armët më të fuqishme dhe as industria më e rëndë me standardin e saj relativisht të lartë të jetesës, nuk mjaftojnë për të frenuar infeksionin psikik të përhapur nga fanatizmi fetar.
    Për fat të keq, Perëndimi ende nuk është zgjuar ndaj faktit se thirrjet tona për idealizëm, për arsye dhe virtyte të tjera të dëshirueshme, të shpallura me kaq entuziazëm, nuk janë veçse zhurmë boshe. Ato janë një fllad që shpërndahet nga stuhia e besimit fetar, sado i shtrembëruar të na duket ky besim. Ne nuk përballemi me një situatë që mund të kapërcehet me argumente racionale ose morale, por me një shpërthim forcash emocionale dhe idesh të lindura nga fryma e kohës, të cilat, siç e dimë nga përvoja, ndikohen shumë pak nga reflektimi racional dhe akoma më pak nga thirrjet morale. Në shumë qarqe është kuptuar me të drejtë se kundërhelmi, antidoti, në këtë rast duhet të jetë një besim po aq i fuqishëm, por i një natyre tjetër dhe jomaterialiste, dhe se qëndrimi fetar i mbështetur mbi të do të ishte e vetmja mbrojtje efektive kundër rrezikut të infeksionit psikik. Fatkeqësisht, fjala e vogël “duhet”, që shfaqet gjithmonë në këtë kontekst, tregon një dobësi të caktuar, në mos mungesën e plotë, të këtij desiderati. Perëndimi jo vetëm që nuk ka një besim të unifikuar që do të mund të ndalte përparimin e një ideologjie fanatike, por, si i ati i filozofisë marksiste, ai përdor pikërisht të njëjtat supozime shpirtërore, të njëjtat argumente dhe të njëjtat qëllime. Megjithëse Kishat në Perëndim gëzojnë liri të plotë, ato nuk janë as më të mbushura e as më të zbrazëta se në Lindje. Megjithatë, nuk ushtrojnë ndonjë ndikim të dukshëm mbi rrjedhën e përgjithshme të politikës. Disavantazhi i një besimi si institucion publik qëndron në faktin se ai u shërben dy zotërinjve: nga njëra anë, e nxjerr ekzistencën e vet nga marrëdhënia e njeriut me Zotin, dhe nga ana tjetër, i detyrohet shtetit, domethënë botës, ku në këtë lidhje mund të apelojë te thënia “Jepini Cezarit atë që i takon Cezarit…” dhe te paralajmërime të tjera në Dhiatën e Re. Që nga lashtësia e deri vonë, flitej për “pushtete të vendosura nga Zoti” (Romakëve 13:1). Sot ky koncept është i vjetëruar. Kishat përfaqësojnë bindje tradicionale dhe kolektive, të cilat, në rastin e shumë ndjekësve të tyre, nuk bazohen më në përvojën e tyre të brendshme personale, por në një besim të pakritikuar, i cili dihet se zhduket sapo njeriu fillon të mendojë për të. Atëherë përmbajtja e besimit përplaset me dijen, dhe shpesh rezulton se irracionaliteti i së parës nuk është në gjendje t’u bëjë ballë arsyetimeve të së dytës. Besimi nuk është një zëvendësim i mjaftueshëm për përvojën e brendshme, dhe aty ku kjo mungon, edhe një besim i fortë, që erdhi mrekullisht si dhuratë e hirit, mund të largohet po aq mrekullisht. Njerëzit e quajnë besimin përvojën e vërtetë fetare, por nuk ndalen të mendojnë se në fakt ai është një dukuri dytësore, që lind nga fakti se diçka na ka ndodhur më parë dhe ka mbjellë te ne πίστις – domethënë besë dhe besnikëri. Kjo përvojë ka një përmbajtje të caktuar, e cila mund të interpretohet në termat e njërës ose tjetrës nga kredot fetare. Por sa më shumë që ndodh kjo, aq më shumë shtohen mundësitë e përplasjes me dijen, përplasje që në vetvete janë krejtësisht të pakuptimta. Me fjalë të tjera, këndvështrimi i dogmave është arkaik; ato janë të mbushura me simbolikë mitologjike mbresëlënëse, e cila, po të merret fjalë për fjalë, bie në konflikt të padurueshëm me dijen. Por nëse, për shembull, pohimi se Krishti u ringjall nga të vdekurit kuptohet jo fjalë për fjalë, por simbolikisht, atëherë ai është i hapur për interpretime të ndryshme që nuk bien ndesh me dijen dhe nuk e dëmtojnë kuptimin e pohimit. Kundërshtimi se një interpretim simbolik do t’i jepte fund shpresës së të krishterit për pavdekësi është i pavlefshëm, sepse shumë kohë përpara ardhjes së krishterimit, njerëzimi besonte në jetën pas vdekjes dhe për këtë arsye nuk kishte nevojë për ngjarjen e Pashkëve si garanci të pavdekësisë. Sot është më i madh se kurrë rreziku që një mitologji e kuptuar fjalë për fjalë, ashtu siç mësohet nga Kisha, të refuzohet papritur dhe tërësisht. A nuk ka ardhur më në fund koha që mitologjia e krishterë, në vend që të fshihet, të kuptohet simbolikisht?
    Është ende herët për të treguar se cilat mund të jenë pasojat e një njohjeje të përgjithshme të paralelizmit fatal midis fesë shtetërore të marksistëve dhe fesë shtetërore të Kishës. Pretendimi absolutist i një Civitas Dei të përfaqësuar nga njeriu i ngjan në mënyrë fatkeqe “hyjnizimit” të shtetit, dhe përfundimi moral që Ignatius Lojola nxori nga autoriteti i Kishës (“qëllimi justifikon mjetet”) e paraprin përdorimin e gënjeshtrës si instrument politik në një mënyrë jashtëzakonisht të rrezikshme. Të dyja kërkojnë nënshtrim të pakushtëzuar ndaj besimit dhe, kështu, e kufizojnë lirinë e njeriut: njëra lirinë e tij përballë Zotit, tjetra lirinë e tij përballë shtetit, duke i hapur kështu varrin individit. Ekzistenca e brishtë e individit, bartësit unik të jetës, kërcënohet nga të dyja anët, pavarësisht premtimeve të tyre për idile shpirtërore dhe materiale në të ardhmen – dhe sa prej nesh mund t’i rezistojnë në afat të gjatë mençurisë proverbiale se “një zog në dorë vlen më shumë se dy në shkurre”? Për më tepër, Perëndimi ushqen të njëjtin Weltanschauung “shkencor” dhe racionalist, me prirjen e tij për nivelim statistikor dhe me synime materialiste, si feja shtetërore e bllokut lindor, siç e kam shpjeguar më sipër.
    Atëherë, çfarë ka Perëndimi për t’i ofruar njeriut modern, të copëzuar nga përçarjet politike dhe fetare, pikërisht aty ku ai ka nevojë më së shumti?  Fatkeqësisht, asgjë, përveç një morie rrugësh që të çojnë drejt një qëllimi praktikisht të padallueshëm nga ideali marksist. Nuk kërkon ndonjë përpjekje të veçantë mendore për të parë se nga e merr ideologjia komuniste sigurinë e saj se koha është në favor të saj dhe se bota është pjekur tashmë për një konvertim ideologjik. Faktet flasin me një gjuhë tepër të qartë në këtë drejtim. Nuk na ndihmon aspak, në Perëndim, të mbyllim sytë para kësaj dhe të mos pranojmë cenueshmërinë tonë fatale. Kushdo që është mësuar t’i nënshtrohet një besimi kolektiv dhe të heqë dorë nga e drejta e tij e përjetshme për liri, si edhe nga detyra po aq e përjetshme e përgjegjësisë individuale, do të këmbëngulë në këtë qëndrim dhe do të jetë në gjendje të niset me të njëjtin naivitet dhe me të njëjtën mungesë kritike edhe në drejtim të kundërt, nëse mbi idealizmin e tij të supozuar i imponohet një besim tjetër, dukshëm “më i mirë”.  Çfarë ndodhi jo shumë kohë më parë me një komb të qytetëruar evropian? Ne i akuzojmë gjermanët për prirjen e tyre ndaj harresës, por e vërteta është se nuk e dimë me siguri nëse diçka e ngjashme mund të ndodhë edhe gjetkë. Nuk do të ishte aspak e çuditshme nëse do të ndodhte dhe nëse një komb tjetër i qytetëruar do t’i nënshtrohej infeksionit të një ideje uniforme dhe të njëanshme. Amerika, e cila – O quae mutatio rerum! – përbën shtyllën e vërtetë politike të Evropës Perëndimore, duket se është imune për shkak të kundërpozicionit të saj të hapur, por në fakt ajo është ndoshta edhe më e cenueshme se Evropa, pasi sistemi i saj arsimor është më i ndikuari nga Weltanschauung-u shkencor me të vërtetat e tij statistikore, dhe popullsia e saj e përzier e ka të vështirë të hedhë rrënjë në një tokë pothuajse pa histori. Arsimi historik dhe humanist, aq i domosdoshëm në rrethana të tilla, përkundrazi përbën një ekzistencë hirusheje. Edhe pse Evropa e zotëron këtë përparësi, ajo e përdor atë për dëmin e vet në formën e egoizmave nacionaliste dhe skepticizmit paralizues. Të përbashkëta për të dyja janë synimet materialiste dhe kolektiviste, dhe të dyjave u mungon pikërisht ajo që shpreh dhe përfshin njeriun në tërësinë e tij: një ide që e vendos individin njerëzor në qendër, si pikë referimi për të gjitha gjërat.
    Vetëm kjo ide mjafton për të ngjallur dyshimet dhe rezistencat më të forta nga të gjitha anët, madje mund të thuhet se pavlerësia e individit përballë numrave të mëdhenj është i vetmi besim që gëzon sot pëlqim njëkohësisht universal dhe unanim. Sigurisht, të gjithë jemi të mendimit se ky është shekulli i njeriut të zakonshëm, se ai është zot i tokës, i ajrit dhe i ujit, dhe se nga vendimi i tij varet fati historik i kombeve. Por kjo pamje krenare e madhështisë njerëzore është, fatkeqësisht, vetëm një iluzion, që kundërbalancohet nga një realitet krejt tjetër. Në këtë realitet, njeriu është skllav dhe viktimë e makinave që kanë nënshtruar hapësirën dhe kohën; ai frikësohet dhe kërcënohet nga fuqia e teknikës së luftës, e cila supozohet se duhet të garantojë ekzistencën e tij fizike; liria e tij shpirtërore dhe morale, ndonëse e garantuar brenda kufijve në njërën gjysmë të botës së tij, kërcënohet nga një çorientim kaotik, ndërsa në gjysmën tjetër është shfuqizuar plotësisht. Dhe, për t’i shtuar komedinë tragjedisë, ky zot i elementeve, ky arbitër i supozuar universal, përqafon ide që ia shpallin dinjitetin të pavlefshëm dhe e kthejnë autonominë e tij në një absurditet. Të gjitha arritjet dhe zotërimet e tij nuk e bëjnë më të madh; përkundrazi, e zvogëlojnë, siç e dëshmon qartë fati i punëtorit të fabrikës nën sundimin e një shpërndarjeje “të drejtë” të të mirave. 

* Ngjarjet e fundit në Poloni dhe Hungari kanë dëshmuar se kjo opozitë është më e gjerë nga sa ishte e mundur të parashikohej. 

Përkthimi i esesë “The Position of the West on the Question of Religion” nga K. G. Jungu është realizuar për qëllime informuese dhe edukative.

Literatura e cituar:

Jung, C. G. (2005). The undiscovered self. Routledge. (Original work published 1957)